Ở tuổi đời còn rất trẻ, TS. Nguyễn Hồng Vân đã trở thành nữ PGS trẻ nhất Việt Nam ngành Dược học năm 2025 theo Quyết định công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo – một dấu mốc quan trọng ghi nhận những nỗ lực bền bỉ của chị trong giảng dạy và nghiên cứu. Trên giảng đường, chị là giảng viên tận tâm; trong phòng thí nghiệm, chị là nhà khoa học tâm huyết và kiên định. Trong suốt hơn 15 năm miệt mài với sự nghiệp nghiên cứu, chị luôn giữ lửa đam mê và kiên trì theo đuổi mục tiêu: cải thiện sinh khả dụng và tác dụng của các hoạt chất bằng các kĩ thuật bào chế tiên tiến, với ưu tiên tập trung vào các hoạt chất có nguồn gốc từ dược liệu Việt Nam.
Từ truyền thống gia đình đến niềm say mê bào chế dược phẩm
Xuất thân từ một gia đình có truyền thống ngành Dược, PGS.TS. Nguyễn Hồng Vân sớm hình thành niềm yêu thích đối với lĩnh vực sức khỏe. Tuy nhiên, chỉ khi tiếp cận lĩnh vực bào chế thuốc, chị nhận ra sức hấp dẫn đặc biệt của việc phối hợp các hoạt chất, tá dược với kỹ thuật bào chế hiện đại để tạo ra các loại thuốc có hiệu quả điều trị tốt và an toàn hơn cho bệnh nhân.
Trong những năm tháng còn là sinh viên, dưới sự hướng dẫn tận tâm của người thầy đầu tiên, chị hiểu rằng nghiên cứu bào chế không chỉ bao gồm các phép tính công thức hay kỹ thuật thao tác, mà còn là quá trình tìm hiểu mối tương tác phức tạp giữa thuốc và cơ thể người. Trong đó, các hệ đưa thuốc giữ vai trò then chốt, quyết định dược lực học, dược động học và hiệu quả điều trị của hoạt chất. Sự kết hợp giữa các hoạt chất và tá dược thông qua các phương pháp khác nhau thường mang đến những hiện tượng và kết quả thú vị, tựa như nghệ thuật kết hợp nguyên liệu trong ẩm thực. Chính nhận thức này đã thôi thúc chị theo đuổi con đường nghiên cứu chuyên sâu về các hệ đưa thuốc tiên tiến.
Hệ dẫn thuốc hiệu quả – chìa khóa mở lối cho hoạt chất từ dược liệu Việt Nam
Hướng nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Hồng Vân tập trung vào bào chế các hệ đưa thuốc nano, đồng thời nghiên cứu các phương pháp cải thiện sinh khả dụng của hoạt chất và phát triển các hệ đưa thuốc kiểm soát giải phóng.
Đây là những hướng nghiên cứu được chị theo đuổi xuyên suốt từ đại học đến tiến sĩ, và tiếp tục phát triển mạnh mẽ khi chị trở về làm việc tại USTH. Ở môi trường học thuật quốc tế và cởi mở này, chị có điều kiện tiếp tục đào sâu các hệ đưa thuốc khác nhau như nano lipid, bao gồm nano lipid thế hệ 1 (SLN), thế hệ 2 (NLC), các hệ nano túi (nanovesicles) như phytosome, ethosome, …và hệ đưa thuốc kiểm soát giải phóng như viên đặt dưới lưỡi, viên dán tại khoang miệng (buccal tablet), với các kỹ thuật bào chế tiên tiến nhằm tăng hấp thu tập trung cho đường uống và cho da.
Mỗi hệ dẫn thuốc là một “phương tiện vận chuyển” thông minh giúp vận chuyển hoạt chất qua môi trường tiêu hóa khắc nghiệt, vượt qua hàng rào màng tế bào, hoặc duy trì nồng độ thuốc ổn định trong thời gian dài. Nhờ đó, thuốc không chỉ hấp thu tốt hơn mà còn có thể tác động đúng đích, hạn chế tác dụng phụ và nâng cao hiệu quả điều trị. Bên cạnh đó, Việt Nam có nguồn dược liệu phong phú nhưng các hoạt chất có nhiều hạn chế về độ tan – khả năng thấm – độ ổn định. Hệ dẫn thuốc tiên tiến trở thành chiếc chìa khóa để mở ra tiềm năng mạnh của dược chất từ dược liệu truyền thống trong điều trị và hỗ trợ điều trị bệnh, đồng thời tận dụng ưu thế cây cỏ truyền thống của nước ta.
Một trong những thành tựu nổi bật nhất của chị là bằng sáng chế về phương pháp bào chế bột phun sấy chứa hệ nano lipid rắn tải berberin. Berberin vốn là hoạt chất tự nhiên quen thuộc trong Đông y, được biết đến như một dược chất an toàn và giá rẻ, thường dùng trong điều trị viêm đường tiêu hóa. Những nghiên cứu hiện đại chứng minh rằng berberin còn có tiềm năng lớn trong nhiều lĩnh vực khác như hỗ trợ điều trị đái tháo đường, giảm mỡ máu, chống oxy hóa, phòng ngừa Alzheimer hay hỗ trợ mật độ xương. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất của berberin trong ứng dụng lâm sàng nằm ở độ tan kém trong môi trường nước, khả năng hấp thu hạn chế ở đường tiêu hóa và dễ bị đào thải nhanh.
Sáng chế của chị tập trung khắc phục hạn chế này bằng cách đưa berberin vào hệ đưa thuốc nano lipid rắn. Lớp vỏ nano tạo ra một lớp “lá chắn” bảo vệ berberin khi đi qua đường tiêu hóa và hỗ trợ hấp thu tốt hơn qua niêm mạc ruột. Sau khi hình thành, hệ nano được chuyển thành dạng bột bằng công nghệ phun sấy để gia tăng tính ổn định, kéo dài thời gian bảo quản và thuận tiện trong vận chuyển. Phương pháp này cũng mở ra nhiều hướng ứng dụng linh hoạt trong sản xuất các dạng bào chế khác nhau như viên nang, viên nén hoặc gói bột hòa tan, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường dược phẩm hiện nay.
Không chỉ giải quyết bài toán của berberin, nghiên cứu này của PGS.TS. Nguyễn Hồng Vân còn góp phần “mở khóa” tiềm năng ứng dụng của công nghệ nano lipid rắn để cải thiện sinh khả dụng của các hoạt chất có nguồn gốc từ dược liệu Việt Nam.
Sản phẩm của PGS.TS. Nguyễn Hồng Vân tại Triển lãm Thành tựu Đất nước “80 năm Hành trình Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”
Đối với chị, mỗi nghiên cứu đều bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản: điều gì chưa đúng, điều gì chưa tối ưu, và điều gì có thể được cải thiện để tốt hơn cho người dùng? Những câu hỏi ấy khiến chị không ngừng bị cuốn hút bởi nghiên cứu. Mỗi lần phát hiện ra một điểm bất thường trong thí nghiệm, mỗi lần phải điều chỉnh công thức hoặc thử nghiệm một kỹ thuật mới đều là cơ hội để chị học hỏi. Những khoảnh khắc nhìn thấy đường cong giải phóng thuốc cải thiện, kích thước hạt đạt độ ổn định hay độ hòa tan tăng vượt mức mong đợi đối với chị là “niềm vui rất đặc biệt của người làm bào chế thuốc” – niềm vui đến từ những tiến bộ nhỏ bé nhưng mang ý nghĩa quan trọng.
Khi giảng dạy và nghiên cứu soi chiếu lẫn nhau
Song song với nghiên cứu, chị vẫn dành nhiều tâm huyết cho công việc giảng dạy – nơi chị nhìn thấy chính mình của những năm tháng trước. Trên lớp, chị thường mở đầu bằng những ví dụ gần gũi để giúp sinh viên hình dung được vì sao bào chế lại quan trọng đến vậy: vì sao hai viên thuốc có cùng hoạt chất nhưng tác dụng lại khác nhau, vì sao một loại thuốc tác dụng nhanh sau vài phút còn loại khác cần vài giờ, vì sao phải tạo hạt từ bột hoạt chất trong các dạng thuốc rắn… Cách giảng của chị luôn chậm rãi, cẩn thận nhưng đầy khơi mở, khuyến khích sinh viên đặt câu hỏi, thử thách giả định và tiếp cận vấn đề bằng tư duy logic.
Trải nghiệm từ chính kinh nghiệm của bản thân, những lần thất bại trong phòng thí nghiệm cũng giúp chị hiểu những khó khăn mà sinh viên gặp khi mới chập chững bước chân vào con đường nghiên cứu. Chính vì vậy, chị luôn cố gắng đồng hành, kiên nhẫn và động viên học trò. Nghiên cứu và giảng dạy giúp chị kết nối sâu sắc với sinh viên: kiến thức mới từ phòng thí nghiệm đi vào bài giảng, còn những câu hỏi của sinh viên lại giúp chị nhìn thấy những góc độ mới trong nghiên cứu.
PGS.TS. Nguyễn Hồng Vân cùng với các đồng nghiệp tại Khoa Khoa học Sự sống
Sau khi được công nhận chức danh Phó Giáo sư, chị không xem đây là điểm dừng mà là một khởi đầu cho giai đoạn mới. Mục tiêu sắp tới của chị là tập trung sâu vào những hệ đưa thuốc tiên tiến có tiềm năng ứng dụng cao, có khả năng phát triển thành các sản phẩm thực sự đi vào đời sống. Với chị, khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi kết nối được với nhu cầu chăm sóc sức khỏe của cộng đồng, khi tri thức không dừng lại trong phòng thí nghiệm mà có thể trở thành giải pháp cho những vấn đề con người đang đối diện.
Trên hành trình nghiên cứu và đào tạo, PGS.TS. Nguyễn Hồng Vân đang lặng lẽ tạo ra những hạt giống quý– những giá trị bắt nguồn từ tri thức, từ nỗ lực không ngừng và từ niềm tin rằng khoa học, nếu được nuôi dưỡng đúng cách, sẽ trở thành sức mạnh giúp con người sống khỏe mạnh hơn và hạnh phúc hơn.
