Không phải ai bước vào khoa học cũng bắt đầu bằng những bước nhảy lớn. Có những hành trình đi rất chậm, rất chắc, và đi xa theo một cách bền bỉ. Câu chuyện của Tô Minh Nhật, cựu lớp trưởng khóa 11 ngành Công nghệ sinh học – Phát triển thuốc, Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, là một hành trình như vậy. Hiện tại, Nhật đang theo học chương trình thạc sĩ tại Đại học Khoa học Sự sống Poznań và làm nghiên cứu tại Viện Hóa sinh hữu cơ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan, với học bổng toàn phần từ Chính phủ Ba Lan. Nếu chỉ nhìn vào kết quả, câu chuyện này sẽ trở nên rất “đẹp” nhưng điều đáng nói hơn nằm ở cách Nhật đã đi qua những giai đoạn chưa hoàn thiện của chính mình và kiên trì với con đường đã chọn.
Khi không cần phải giỏi ngay từ đầu
Khi nhắc lại những năm đầu tại USTH, Nhật không nói về mình như một sinh viên xuất sắc ngay từ vạch xuất phát. Ngược lại, bạn nhìn nhận bản thân một cách rất thẳng thắn. “Nhóm nghiên cứu của em hồi đó toàn các bạn rất giỏi. Đứng trong một môi trường như vậy, em luôn cảm thấy mình cần phải cố gắng nhiều hơn để theo kịp mọi người.” Sự tự nhận thức đó không khiến Nhật chững lại, mà trở thành động lực để bạn tiếp tục tiến về phía trước.
Quan trọng hơn, bạn không phải đi một mình. Tại Khoa Khoa học Sự sống, các giảng viên không đặt sinh viên vào một khuôn mẫu chung, mà lựa chọn cách tiếp cận cá nhân hóa. Với Nhật, cô hướng dẫn khi đó đã xây dựng một lộ trình phù hợp với năng lực, đủ thử thách để phát triển nhưng không tạo áp lực quá mức. “Em không bị đặt vào một tiêu chuẩn phải giỏi ngay. Em được đi theo một nhịp độ phù hợp với bản thân, và điều đó giúp em không bị mất phương hướng.”
Sự đồng hành đó giống như một chiếc bảo hiểm về mặt tâm lý. Nó không làm giảm độ khó của con đường, nhưng giúp người học có đủ vững vàng để không bỏ cuộc khi gặp khó khăn. Có lẽ, điều lớn nhất USTH mang lại không chỉ là kiến thức, mà là cách một người học được đứng vững trong quá trình học và làm khoa học.
Từ những ngày bắt đầu trong phòng thí nghiệm
Một trong những dấu mốc đáng nhớ nhất của Nhật tại USTH là dự án nghiên cứu nhóm về tác động lên tế bào của hoạt chất chiết xuất từ cây me, một đề tài đòi hỏi kỹ thuật cao và sự kiên nhẫn gần như tuyệt đối, đặc biệt trong các thao tác nuôi cấy tế bào động vật. “Lúc đầu nghe đến quy mô đề tài, em thật sự thấy choáng. Những thao tác như nuôi tế bào yêu cầu độ chính xác rất cao, chỉ cần sai một bước nhỏ là phải làm lại từ đầu.”
Những ngày đầu, nhóm của Nhật gần như bắt đầu từ con số 0. Họ học cách sử dụng pipette, cách thao tác vô trùng, cách quan sát tế bào dưới kính hiển vi. Có những buổi làm thí nghiệm không ra kết quả, cả nhóm phải ở lại phòng Lab đến tối muộn để kiểm tra lại từng bước. “Bọn em làm chậm, làm sai, rồi làm lại. Có những hôm tưởng như không có tiến triển gì.”
Nhưng chính môi trường tại USTH đã cho phép điều đó xảy ra. “Trường mình không tạo áp lực phải đúng ngay. Quan trọng là mình dám làm, dám thử và học từ cái sai.” Việc được sai, được sửa và được tiếp tục đã trở thành một phần rất tự nhiên của quá trình học.
Sự kiên trì đó đã mang lại kết quả. Đề tài của nhóm sau đó đạt vị trí Top 1 báo cáo của Khoa, đâylà kết quả của rất nhiều lần thử, sai và điều chỉnh. Với Nhật, đó không chỉ là một thành tích, mà là minh chứng rõ ràng nhất cho việc: khi một người không bỏ cuộc, tiến bộ sẽ đến theo cách rất tự nhiên.
Khi lựa chọn không đi theo số đông
Khi đứng trước lựa chọn du học, Nhật có một con đường dễ hơn: nhận sự hỗ trợ tài chính từ gia đình. Nhưng bạn đã chọn một hướng khác. “Em muốn tự làm chủ con đường của mình. Việc tự xin học bổng không chỉ là chuyện tài chính, mà là cách em chứng minh với bản thân rằng em có thể tự đi tiếp.”
Quyết định đó dẫn Nhật đến Ba Lan, một điểm đến không quá phổ biến với sinh viên Việt Nam, nhưng lại có một nền tảng khoa học rất vững. “Nhiều người thường nghĩ đến Pháp, Đức hay Mỹ khi nói về du học. Nhưng khi tìm hiểu sâu hơn, em nhận ra Ba Lan là nơi có truyền thống nghiên cứu lâu đời, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học cơ bản.”
Nhật nhắc đến những cái tên quen thuộc trong lịch sử khoa học thế giới như Marie Curie, nhà khoa học hai lần đoạt giải Nobel, hay Nicolaus Copernicus, người đặt nền móng cho mô hình nhật tâm. Nhưng với Nhật, điều quan trọng không nằm ở những danh xưng, mà ở cách một nền khoa học được xây dựng.
“Em thấy cách người Ba Lan làm khoa học rất nghiêm túc và đi từ nền tảng. Họ chấp nhận việc đi chậm, nhưng đi rất chắc. Điều đó khá giống với cách em mong muốn phát triển lâu dài.”
Tại Poznań, Nhật tìm thấy một môi trường đủ tĩnh để tập trung và đủ nghiêm túc để đào sâu nghiên cứu. Nhật tự cảm nhận được: đây là nơi giúp bạn thực sự giỏi lên.
“Đừng để cảm xúc rơi vào ống nghiệm”
Hành trình chuẩn bị hồ sơ và làm nghiên cứu không phải lúc nào cũng thuận lợi. Sau khi tốt nghiệp, Nhật dành gần một năm để vừa thực tập, vừa làm nghiên cứu, vừa hoàn thiện hồ sơ. “Có những giai đoạn em làm thí nghiệm thất bại liên tục. Kết quả không như kỳ vọng, và em bắt đầu mất bình tĩnh.”
Áp lực không chỉ đến từ công việc, mà còn từ việc so sánh với những người xung quanh. “Em thấy mọi người đều có kế hoạch rõ ràng, còn em thì vẫn đang loay hoay.”
Chính lúc đó, một lời nhắc từ thầy hướng dẫn đã khiến Nhật dừng lại: “Đừng để cảm xúc rơi vào ống nghiệm.”
Thầy nói rằng trong khoa học, điều quan trọng không phải là kết quả có đúng như mình mong đợi hay không, mà là khả năng kiểm chứng và đánh giá kết quả dựa trên dữ liệu. Mỗi thí nghiệm là một bước trong quá trình kiểm định giả thuyết, và việc kết quả không như kỳ vọng không đồng nghĩa với thất bại, mà là một phần tự nhiên của hành trình tìm kiếm sự thật.
Câu nói đó trở thành một điểm mốc quan trọng trong cách Nhật làm việc. “Em nhận ra vấn đề không nằm ở việc kết quả có giống với điều mình nghĩ ban đầu hay không, mà là mình hiểu được gì từ kết quả đó.”
Từ đó, Nhật học cách kiên nhẫn hơn với quá trình. “Khoa học không phải để chứng minh mình đúng, mà để kiểm định và hiểu rõ hơn về giả thuyết của mình.” Chính sự điềm tĩnh này đã giúp Nhật vững vàng hơn khi bước vào môi trường nghiên cứu quốc tế.
Đi xa nhưng không phải đi một mình
Khi sang Ba Lan, Nhật là sinh viên Việt Nam duy nhất trong lớp nhưng cảm giác cô đơn không kéo dài như bạn từng nghĩ. Một phần đến từ môi trường học tập, một phần đến từ những người đi trước.
“Mình rất biết ơn các anh chị cựu sinh viên USTH tại Ba Lan. Dù không nhiều, nhưng các anh chị đều rất nhiệt tình.” Từ những việc nhỏ như thủ tục hành chính, cách sinh hoạt, đến những lời khuyên về học tập, Nhật đều nhận được sự hỗ trợ.
“Ở một nơi xa như vậy, chỉ cần nghe thấy tên USTH thôi là đã thấy gần gũi rồi.”
Sự kết nối đó giúp Nhật thích nghi nhanh hơn với môi trường mới và giúp bạn nhận ra rằng, dù đi xa đến đâu, mình vẫn luôn có một điểm tựa phía sau.
Thành quả không chỉ đến từ nỗ lực cá nhân
Đạt được học bổng toàn phần từ Chính phủ Ba Lan là một dấu mốc quan trọng, nhưng với Nhật, đó không phải là câu chuyện của riêng cá nhân. “Nếu chỉ nói là do mình cố gắng thì không đúng. Mình có rất nhiều sự hỗ trợ.”
Đó là thầy cô, bạn bè và gia đình, mỗi người một phần nhỏ, nhưng cộng lại thành một hành trình mà một mình bạn không thể đi được. Sự hỗ trợ đó không làm giảm giá trị của thành quả, mà khiến nó trở nên trọn vẹn hơn.
Đi đúng quan trọng hơn đi nhanh
Nhìn lại hành trình từ USTH đến Ba Lan, Nhật không cho rằng mình là một trường hợp đặc biệt. “Em không phải là người giỏi nhất nhưng em có một môi trường tốt và những người đồng hành.”
Điều quan trọng nhất, theo Nhật, không phải là bạn đi nhanh đến đâu, mà là bạn có đang đi đúng hay không.
“Đừng đợi đến khi bạn đủ giỏi mới bắt đầu. Hãy bắt đầu, rồi bạn sẽ giỏi dần lên trên đường đi.”
Và đôi khi, chính những con đường ít người đi lại là nơi giúp bạn đi xa nhất.
