Hơn một thập kỷ gắn bó với Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), TS. Lê Phương Thu – hiện là giảng viên Khoa Đào tạo Đại cương, không chỉ ghi dấu ấn bởi những công trình nghiên cứu giàu tính thực tiễn, mà còn bởi hình ảnh một giảng viên tận tụy, người đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho nhiều thế hệ sinh viên trên con đường chinh phục tri thức.
Khởi nguồn từ những trăn trở về nguồn nước sạch
Trước khi trở thành một giảng viên uy tín tại USTH, tình yêu khoa học của TS. Lê Phương Thu đã sớm được nhen nhóm từ những ngày còn là sinh viên thực tập phòng Xúc tác, Viện Công Nghệ Hóa học, sau đó làm việc chính thức tại Phòng Vật liệu vô cơ và Công nghệ Môi trường – Viện Khoa học Vật liệu Ứng dụng- Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (TP. Hồ Chí Minh). Khoảng thời gian này, cô có cơ hội tham gia vào các đề tài xử lý nước mang ý nghĩa xã hội sâu sắc cùng các nhà khoa học và anh chị đi trước.
Đó là những chuyến đi thực địa dài ngày trên sông nước miền Tây, nơi cô tận mắt chứng kiến cuộc sống chật vật của nhiều hộ dân nghèo sống trên ghe thuyền, nhà nổi, phải sử dụng nguồn nước không đảm bảo cho sinh hoạt hằng ngày. Khi ấy, cô tham gia các dự án xử lý nước cứng và nước nhiễm phèn – những loại nước phổ biến ở vùng nông thôn, chứa nhiều khoáng chất hòa tan hoặc ion sắt, nhôm gây ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và sức khỏe người dân – nhằm cải thiện chất lượng nước đầu vào.
“Chính những chuyến đi ấy khiến tôi nhận ra rằng nghiên cứu môi trường không thể chỉ nằm trong phòng thí nghiệm. Nó phải bắt đầu từ những vấn đề rất thật của đời sống,” cô chia sẻ.
Cũng từ đây, mối duyên của cô với lĩnh vực môi trường và xử lý nước dần hình thành, không phải từ lý thuyết khô cứng mà từ những trăn trở rất con người.
Cùng thời điểm ấy, trong khi nhiều bạn bè đồng trang lứa lựa chọn làm việc tại các doanh nghiệp với mức thu nhập hấp dẫn hơn nhiều lần, cô sinh viên mới ra trường vẫn kiên định chọn con đường nghiên cứu khoa học. Chia sẻ về quyết định này, cô tâm sự rằng bản thân bị cuốn hút bởi tri thức và những giá trị cốt lõi mà khoa học mang lại. Càng đi sâu tìm hiểu, cô càng say mê khám phá những nguyên lý vận hành của tự nhiên để tìm ra giải pháp cho các vấn đề thực tiễn.
Từ lần “lỡ hẹn” với nước Pháp đến sứ mệnh giáo dục
Ít người biết rằng, trước khi về công tác tại USTH, TS. Lê Phương Thu từng nhận được học bổng du học từ Đại sứ quán Pháp. Tuy nhiên, vì biến cố gia đình, cô quyết định gác lại cơ hội ấy để ở lại Việt Nam. Cơ duyên đến khi cô gặp GS. Nguyễn Văn Hiệu trong một chuyến công tác Giáo sư tại Viện Hàn lâm (cơ sở TP. Hồ Chí Minh). Những chia sẻ tâm huyết của Giáo sư về ý tưởng thành lập USTH – một ngôi trường đào tạo chuyên sâu về khoa học công nghệ, giảng dạy bằng tiếng Anh với mục tiêu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Cô quyết định tham gia chương trình đào tạo cán bộ nguồn của USTH, giành học bổng 322 và sang Pháp tu nghiệp. Năm 2014, sau khi hoàn thành chương trình đào tạo, cô trở về USTH, chính thức bước vào hành trình vừa nghiên cứu, vừa giảng dạy.
Đột phá công nghệ “Xanh”: Giải cứu nguồn nước khỏi kháng sinh
Trong quá trình công tác, TS. Lê Phương Thu đã chủ trì và tham gia nhiều đề tài khoa học có giá trị thực tiễn. Gần đây nhất, cô cùng nhóm nghiên cứu tại USTH và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam triển khai đề tài “Nghiên cứu xử lý kháng sinh trong nuôi trồng thủy hải sản bằng quá trình quang xúc tác Bi2MoO6/g-C3N4/Clinoptiolite”.
Nghiên cứu xuất phát từ thực trạng ô nhiễm kháng sinh ngày càng nghiêm trọng tại Việt Nam, do việc sử dụng thuốc kháng sinh tràn lan trong y tế và nuôi trồng thủy sản. Lượng kháng sinh tồn dư trong nước không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn thúc đẩy sự xuất hiện của vi khuẩn kháng thuốc. Nhằm tìm kiếm giải pháp bền vững, nhóm nghiên cứu đã phát triển thành công vật liệu quang xúc tác thế hệ mới, kết hợp giữa các chất bán dẫn nano và clinoptilolite – một loại khoáng zeolit tự nhiên giá thành thấp. Điểm đột phá của vật liệu này là khả năng hoạt động hiệu quả dưới ánh sáng tự nhiên thay vì phụ thuộc vào tia UV năng lượng cao như các vật liệu truyền thống.
Kết quả thực nghiệm cho thấy vật liệu có khả năng phân hủy tới gần 90% các loại kháng sinh phổ biến như oxytetracycline và ciprofloxacin chỉ sau thời gian ngắn chiếu sáng. Khi vận hành trong hệ thống xử lý nước thải tuần hoàn quy mô phòng thí nghiệm, hiệu suất xử lý đạt gần như tuyệt đối dù chỉ sử dụng lượng xúc tác rất nhỏ và có thể tái sử dụng nhiều lần. Đề tài được Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm đánh giá xuất sắc (hạng A) và công bố trên tạp chí quốc tế uy tín thuộc danh mục SCIE (Q1), mở ra triển vọng ứng dụng công nghệ xanh vào thực tế xử lý nước thải nuôi trồng thủy sản.
Kỷ luật để trưởng thành, tận tâm để kết nối
Bên cạnh những thành tựu nghiên cứu, TS. Lê Phương Thu còn được biết đến là một giảng viên nghiêm khắc với những tiêu chuẩn nghề nghiệp rất cao. Trong cộng đồng sinh viên USTH vẫn thường rỉ tai nhau một “giai thoại” thú vị: Hễ thấy phòng thí nghiệm nào còn sáng đèn, sinh viên nào còn hì hụi làm việc đến 7-8 giờ tối, thì đích thị đó là học trò của cô Phương Thu.
Với nhiều sinh viên, cô Thu có thể là một giảng viên “khó tính”, nhưng sự khắt khe ấy không xuất phát từ áp lực vô cớ mà bắt nguồn từ chính tôn chỉ của nghề nghiên cứu. Cô hiểu rằng, môi trường khoa học không chấp nhận sự hời hợt; nó đòi hỏi sự chuẩn chỉnh tuyệt đối, tính chính xác trong từng con số và sự bền bỉ, nghiêm túc trong từng quy trình. “Khắt khe” ở đây chính là sự chuẩn bị tốt nhất để các em không bỡ ngỡ khi bước vào môi trường làm việc thực tế.
Tại phòng thí nghiệm của cô, sinh viên từ những năm đầu đại học đã được rèn giũa bốn phẩm chất cốt lõi: Chăm chỉ, Trung thực, Chủ động và Kiên nhẫn. Cô quan niệm rằng không cần các em phải quá xuất sắc ngay từ đầu, chỉ cần thái độ làm việc đúng đắn, cô sẵn sàng giao nhiệm vụ và hướng dẫn tận tình.
Phương châm của cô rất rõ ràng: “Đừng làm gì khi chưa thực sự hiểu.” Với những vấn đề khó, cô sẵn sàng giải thích nhiều lần, theo sát từng bước để sinh viên nắm được bản chất trước khi bắt tay vào thí nghiệm. Với TS. Lê Phương Thu, nghiên cứu khoa học không tách rời giáo dục. Điều khiến cô hạnh phúc nhất không chỉ là các công bố khoa học, mà còn là việc nhìn thấy sinh viên trưởng thành, tiếp nối con đường học thuật, và quay trở lại hỗ trợ các thế hệ sau.
Hướng tới tương lai, khát vọng của TS. Lê Phương Thu không chỉ dừng lại ở việc đưa các giải pháp xử lý nước tiên tiến, thân thiện môi trường về với vùng nông thôn và khu vực nuôi trồng thủy sản. Sâu xa hơn, cô còn gửi gắm niềm tin lớn lao vào sự nghiệp “trồng người”. Cô kỳ vọng những hạt mầm tri thức và kỷ luật được gieo trồng tại phòng thí nghiệm hôm nay sẽ giúp các thế hệ sinh viên USTH vững vàng hơn trên con đường phía trước. Với chị, khoa học không chỉ là tìm ra lời giải cho các bài toán môi trường, mà còn là hành trình âm thầm truyền lửa, để tri thức được tiếp nối và lan tỏa vì một xã hội tốt đẹp hơn.
